Muzyka towarzyszy człowiekowi od zarania dziejów, a rozwój instrumentów odzwierciedla historię kultury i technologii. Wiele dawnych instrumentów wyszło z użycia, a ich brzmienie znamy tylko dzięki rekonstrukcjom lub zapisom nutowym. Dziś niektórzy muzycy i badacze przywracają je do życia, pozwalając nam usłyszeć, jak mogła brzmieć muzyka w średniowiecznych zamkach, renesansowych pałacach czy barokowych kościołach.
Dlaczego instrumenty znikają z użycia
Niektóre zostały zastąpione nowszymi, głośniejszymi i łatwiejszymi w strojeniu odpowiednikami. Inne wyszły z mody, bo zmieniły się gusta muzyczne lub technika wykonawcza. Wpływ miały także przemiany społeczne – instrumenty dworskie traciły popularność wraz z końcem epoki salonów, a te ludowe ustępowały miejsca tanim, masowo produkowanym instrumentom przemysłowym.
Przykłady zapomnianych instrumentów
- Viola da gamba – przypomina wiolonczelę, ale ma więcej strun i progi. Była niezwykle popularna w muzyce renesansu i baroku. Dziś wraca do łask dzięki wykonawcom muzyki dawnej.
- Szałamaja – drewniany instrument dęty stroikowy, poprzednik oboju. Jej donośne brzmienie rozbrzmiewało w średniowiecznych miastach podczas uroczystości.
- Lira korbowa – instrument strunowy, w którym smyczek zastąpiony jest obrotowym kołem. Wydaje charakterystyczny, „szumiący” dźwięk. Była popularna w Europie Wschodniej i Francji.
- Cynk – instrument dęty drewniany lub kościany, o kształcie zakrzywionej rury, z ustnikiem podobnym do trąbki. Używany w renesansie i baroku, ma jasne, przenikliwe brzmienie.
- Psalterium – prostokątna skrzynka ze strunami szarpanymi palcami lub piórkiem, pierwowzór współczesnych cymbałów i klawesynu.
- Serpent – drewniany instrument dęty o kształcie falistej rury, basowy poprzednik tuby. Używany w muzyce sakralnej i wojskowej w XVII–XIX w.
Jak odtwarza się ich brzmienie
Współcześni lutnicy i muzykologowie korzystają z zachowanych egzemplarzy w muzeach, dawnych traktatów muzycznych i ikonografii. Na tej podstawie rekonstruują wygląd i proporcje instrumentów, a następnie wykonują je z podobnych materiałów – drewna, jelit, kości czy metalu. Dzięki temu można usłyszeć muzykę tak, jak słyszeli ją ludzie kilkaset lat temu.
Znaczenie dla muzyki współczesnej
Odtwarzanie dawnych instrumentów wzbogaca współczesne wykonawstwo muzyki klasycznej i etnicznej. Muzycy łączą ich brzmienie z elektroniką, jazzem czy muzyką filmową, tworząc unikalne projekty. Coraz częściej w dużych miastach odbywają się koncerty muzyki dawnej, a festiwale takie jak Misteria Paschalia w Krakowie przyciągają tłumy słuchaczy.
Dlaczego warto ich słuchać
Zapomniane instrumenty pozwalają nam lepiej zrozumieć, jak zmieniała się wrażliwość muzyczna człowieka. Ich brzmienie jest często bardziej surowe i organiczne, a przez to niezwykle poruszające. Słuchając koncertu na żywo, można poczuć się, jakby przeniosło się w czasie – do dworu renesansowego lub średniowiecznej katedry.
Przyszłość dawnych instrumentów
Dzięki rosnącemu zainteresowaniu muzyką dawną i edukacji artystycznej, wiele z nich ma szansę na drugie życie. Coraz więcej szkół muzycznych oferuje klasy gry na violi da gambie czy lirze korbowej. Można przypuszczać, że w najbliższych latach te instrumenty będą coraz częściej gościły na scenach i nagraniach.
Więcej wpisów
Sztuka w przestrzeni publicznej – jak murale zmieniają oblicze miast
